Hồ Thăng Hen (thường gọi là Thang Hen) thuộc xã Trà Lĩnh, cách trung tâm thành phố Cao Bằng hơn 30 km về hướng Đông, được công nhận là danh thắng cấp quốc gia năm 2001.

Quần thể hồ Thăng Hen gồm 36 hồ tự nhiên nằm trong một thung lũng rộng lớn, liên thông với nhau qua hệ thống hang động và sông – hang ngầm. Trong đó, hồ Thăng Hen là hồ lớn nhất, dài gần 2 km, được bao quanh bởi những tán rừng già xen lẫn các mỏm đá tai mèo. Theo tiếng địa phương, Thăng Hen có nghĩa là “hồ giữ nước”, bởi hồ không bao giờ cạn, kể cả vào mùa khô, trong khi các hồ lân cận chỉ có nước vào mùa mưa.

Câu chuyện gắn với sự hình thành, phát triển

1. Sự sụt lún của các thung lũng Karst (Polje)

- Vùng Non nước Cao Bằng vốn là một vùng núi đá vôi cổ có tuổi đời hàng trăm triệu năm. Qua thời gian, các dòng chảy bề mặt (nước mưa chứa axit carbonic nhẹ) liên tục ăn mòn, làm hòa tan đá vôi và tạo ra các hố sụt, hang sập ngầm.

Khi nhiều hố sụt ngầm liền kề nhau bị sập trần, chúng liên kết lại tạo thành các thung lũng karst kín, bằng phẳng và rộng lớn (khoa học gọi là Polje). Đáy của các thung lũng này chính là các lòng hồ hiện tại trong quần thể 36 hồ.

2. Hệ thống sông ngầm và “bình thông nhau”

- Điểm mấu chốt tạo nên căn số 36 hồ là hệ thống thủy văn ngầm dày đặc phía dưới:

- Mặc dù trên bề mặt nhìn thấy 36 hồ riêng rẽ với các tên gọi khác nhau theo từng bản làng, nhưng thực chất tất cả các hồ này đều thông nhau qua một hệ thống hang ngầm và sông ngầm xuyên qua lòng núi.

- Hệ thống này hoạt động giống như một nguyên lý bình thông nhau. Nguồn nước chủ yếu cung cấp cho các hồ bắt nguồn từ dòng sông ngầm đổ ra từ hang ngầm lớn nhất - hang Thang Hen.

3. Hiện tượng nước rút đột ngột (Cơ chế giếng karst)

- Hiện tượng nước hồ Thang Hen bỗng nhiên bị “hút cạn” chỉ trong vài giờ vào mùa khô (thường khoảng tháng 9 - tháng 10) được giải thích hoàn toàn bằng cơ chế địa chất:

- Ở đáy của các hồ này có rất nhiều hố sụt ngầm (hố hút/giếng karst) được ngăn cách hoặc bít lại tạm thời bởi các lớp bùn sét, củi khô và mùn thực vật dày.

- Vào mùa mưa: Lượng nước đổ về quá lớn, kết hợp với mực nước ngầm phía dưới dâng cao, ép chặt lớp bùn sét này lại, giữ cho nước ở trên mặt hồ không bị thoát xuống ngầm. Do đó hồ luôn đầy nước.

- Vào cuối mùa mưa - đầu mùa khô: Khi mực nước ngầm ở các dòng sông phía dưới đột ngột hạ thấp, áp lực nước ngầm giảm mạnh tạo ra một áp lực hút cực lớn từ bên dưới. Khi áp lực này đủ mạnh, nó sẽ đánh thủng hoặc cuốn trôi các “nút thắt” bằng bùn sét ở đáy hồ. Nước từ trên mặt hồ lập tức bị hút rào rào xuống hệ thống sông ngầm ngầm dẫn ra sông lớn (sông Bằng Giang), khiến hồ trơ đáy chỉ sau một đêm.

4. Câu chuyện dân gian về truyền thuyết về chàng Sung và nàng Boóc

- Theo lời kể từ bao đời nay của người dân địa phương, thuở xưa ở vùng Trà Lĩnh có một chàng trai tên là chàng Sung thông minh, tuấn tú và có tài năng lỗi lạc. Chàng kinh đèn đèn sách rồi thi đỗ làm quan (có tài liệu kể chàng đỗ Trạng Nguyên). Nhà vua ban thưởng cho chàng 7 ngày vinh quy bái tổ để về quê tạ ơn tổ tiên, cha mẹ.

Khi trở về làng, chàng gặp và kết hôn cùng nàng Boóc (tiếng Tày nghĩa là Hoa), người con gái xinh đẹp và nết na nhất vùng. Hạnh phúc bên người vợ mới cưới quá đỗi ngọt ngào khiến chàng Sung say đắm, quên bẵng đi kỳ hạn phải trở lại kinh thành để nhận nhiệm sở.

Đến đêm ngày thứ bảy, khi trăng đã lên cao, chàng mới giật mình sực nhớ ra. Nếu không kịp trở về kinh trước bình minh ngày thứ tám, chàng sẽ phạm tội quân lệnh. Không kịp chờ đến sáng, chàng vội vã chia tay vợ và cha mẹ, một mình lao vào đêm tối, băng rừng vượt núi để chạy về kinh thành.

5. Sự hình thành của quần thể 36 hồ

- Giữa đêm đen mịt mùng của núi rừng hoang vu Đông Bắc, chàng Sung ra sức chạy thục mạng qua các thung lũng đá vôi. Chàng chạy được vừa vặn 36 bước chân thì do quá kiệt sức và vấp ngã, va vào vách đá tai mèo rồi qua đời.

- 36 hồ nước: Tương truyền, mỗi bước chân vội vã của chàng Sung khi giẫm xuống thung lũng đã tạo thành một hốc sâu chìm lòng đất. Những hốc sâu ấy qua thời gian tụ nước và trở thành 36 hồ nước lớn nhỏ nằm rải rác trong khu vực (như hồ Thang Vạt, Nà Ma, Thang Loỏng, Thang Hoi...).

- Hồ Thang Hen: Nơi chàng đổ sụp xuống và nằm lại vĩnh viễn chính là hồ Thang Hen – hồ nước lớn nhất và đẹp nhất trong cả quần thể.

- Các hang đá xung quanh: Người ta bảo rằng những hang động, khe đá bao quanh lòng hồ ngày nay là do ngón chân của chàng Sung vấp phải đá mà thành.

6. Ý nghĩa tên gọi “Thang Hen”

- Trong ngôn ngữ của người Tày bản địa, “Thang Hen” có nghĩa là “đuôi ong”. Sở dĩ có tên gọi này vì khi du khách đứng từ trên đỉnh núi cao nhìn xuống, lòng hồ chính có hình thoi phình to ở giữa và thuôn dài về hai đầu, trông giống hệt như chiếc đuôi của một con ong khổng lồ đang đậu giữa thung lũng xanh. Ngoài ra, có một cách giải thích khác cho rằng Thăng Hen theo tiếng địa phương cổ nghĩa là “hồ giữ nước”, bởi vì dù vào mùa khô hạn nhất, trong khi các hồ xung quanh có thể cạn ráo, thì hồ Thang Hen vẫn luôn giữ được sắc nước xanh ngọc bích quanh năm.

7. Sự phát triển gắn liền với hiện tượng tự nhiên kỳ bí

- Không chỉ có câu chuyện dân gian đượm màu liêu trai, sự phát triển du lịch của hồ Thang Hen hiện nay còn gắn chặt với một hiện tượng địa chất bí ẩn:

Cứ vào khoảng tháng 9 – tháng 10 hằng năm, toàn bộ lượng nước khổng lồ của hồ Thang Hen có thể bị tháo cạn trơ đáy chỉ trong vài giờ đồng hồ. Nước rút theo các hố sụt ngầm vào lòng đất để trơ ra thung lũng cỏ mọc um tùm. Sau đó một thời gian ngắn, nước lại từ các hang ngầm đùn lên, lấp đầy lòng hồ như chưa từng có cuộc chia ly nào của dòng nước. Chính hiện tượng “thủy triều” rút đột ngột này – mà người xưa coi là điềm lành và là lúc dân bản kéo nhau đi bắt tôm cá dưới lòng hang ngầm – đã biến hồ Thang Hen thành một “Tuyệt tình cốc” đầy ma mị, thu hút các nhà khoa học lẫn du khách thập phương đến khám phá.