Vườn quốc gia Phja Oắc – Phja Đén, được thành lập năm 2018, nằm trên địa bàn các xã: Thành Công, Phan Thanh, Tam Kim và Tĩnh Túc, cách trung tâm tỉnh Cao Bằng khoảng 73 km về phía Tây theo tỉnh lộ 212 và quốc lộ 34. Du khách có thể đi từ Tuyên Quang theo quốc lộ 34 qua Bảo Lâm, Bảo Lạc; hoặc từ hồ Ba Bể (tỉnh Thái Nguyên) theo quốc lộ 3, rồi vượt đèo Kolia sẽ đến Vườn quốc gia Phja Oắc – Phja Đén.
Đến Phja Oắc – Phja Đén vào mùa nào trong năm cũng vô cùng thú vị. Đặc biệt, vào mùa đông, khi nhiệt độ xuống dưới 0°C, du khách có thể được ngắm băng giá phủ trắng cả một vùng đồi núi rộng lớn. Nơi đây còn lưu giữ rất nhiều hệ sinh thái rừng, đặc trưng là hệ sinh thái rừng lùn, với gần 2.000 loài động, thực vật quý hiếm, nhiều loài có tên trong Sách Đỏ thế giới. Nhiều địa danh nổi tiếng như đỉnh Phja Oắc cao khoảng 1.931 m – nơi đặt cột phát thanh truyền hình Đài Tiếng nói Việt Nam, đèo Kolia, biệt thự Pháp (cũ), miếu cổ Vọng Tiên Cung, đồn điền chè Kolia… đã tạo nên một quần thể cảnh quan kỳ vĩ.
Câu chuyên gắn liền với Vườn Quốc gia Phja Oắc - Phja Đén
Là một mảnh đất huyền thoại, nơi lưu giữ những giá trị nguyên sơ của thiên nhiên đại ngàn và dấu ấn thăng trầm của lịch sử cận - hiện đại.
1. Sự hình thành từ thiên nhiên: “Ốc đảo rêu” á nhiệt đới
“Câu chuyện” hình thành tự nhiên của Phja Oắc - Phja Đén được viết bằng quy luật địa chất và khí hậu đặc hữu:
“Nóc nhà” thứ hai của Cao Bằng: Đỉnh Phja Oắc có độ cao 1.931m, được tạo nên từ các khối đá granite xuyên lên tầng đá trầm tích cổ. Địa hình dốc đứng cùng cấu trúc thung lũng sâu đan xen đã tạo nên rào chắn khí hậu lý tưởng, giữ lại độ ẩm khổng lồ từ các khối khí vịnh Bắc Bộ thổi vào.
Kỳ quan rừng rêu (Dwarf Forest): Nhờ sương mù bồng bềnh phủ quanh năm, nhiệt độ trung bình thấp và độ ẩm tuyệt đối, khu vực đỉnh núi hình thành nên một hệ sinh thái rừng rêu cổ kính như cổ tích. Rêu xanh, rêu đỏ phủ kín từ mặt đất, bám chặt từ gốc đến ngọn của những cây cổ thụ biến chúng thành những chiếc “kem bông” khổng lồ. Vào mùa đông, khi nhiệt độ hạ xuống dưới 0°C, nơi đây lại biến mình thành “vương quốc băng giá” với những thảm băng tuyết trắng xóa bám trên các cành cây, ngọn cỏ.
2. Nguồn gốc tên đèo Kolia: Nỗi niềm người mở đường
Nằm trên cung đường hiểm trở nối tỉnh Bắc Kạn (Nay là tỉnh Thái Nguyên) với vùng mỏ xã Tĩnh Túc; đèo Kolia (sau này được đổi tên thành đèo Phja Oắc theo quyết định năm 1968) mang một cái tên rất Pháp.
Tương truyền: Kolia là tên của một nữ kỹ sư cầu đường người Pháp có công lớn trong việc khảo sát, thiết kế và trực tiếp chỉ huy công nhân vạch núi mở tuyến đường đèo hiểm trở này vào đầu thế kỷ XX.
Câu chuyện đau thương: Trong thời gian thi công gian khổ giữa chốn “rừng thiêng nước độc”, vị nữ kỹ sư vạn dặm xa xôi này đã không may gặp tai nạn (có tài liệu địa phương kể lại là do bị thú dữ tấn công) và mãi mãi nằm lại nơi núi cao. Để ghi nhớ công lao khai phá của bà, người ta đã lấy tên bà đặt cho con đèo. Ngày nay, dưới chân đèo, cái tên Kolia vẫn sống mãi qua những đồi chè Ô Long sương phủ bốn mùa.
3. Biệt thự Pháp cổ: Phế tích lãng mạn giữa mây ngàn
Vào những năm đầu thế kỷ XX, nhận thấy Phja Oắc - Phja Đén có khí hậu mát mẻ quanh năm y hệt như Tam Đảo hay Sa Pa, người Pháp đã chọn nơi đây làm khu nghỉ dưỡng cấp cao.
Kiến trúc bền bỉ: Nổi bật nhất là căn Biệt thự đỏ (Nhà đỏ). Lý do gọi là nhà đỏ là chính sự kết hợp tổng thể của màu sơn, tường gạch và mái ngói đỏ giữa rừng thông bạt ngàn đã khiến người dân bản địa từ xưa đến nay quen gọi nơi này bằng cái tên mộc mạc nhưng đầy ấn tượng nhà đỏ. Được xây dựng năm 1939 bởi một chủ thầu người Pháp tên Phăng-Ten để phục vụ việc nghỉ ngơi và điều hành khai thác khoáng sản (thiếc, vonfram). Căn biệt thự có kiến trúc đặc trưng châu Âu với tường đá dày tới 50cm, có hệ thống lò sưởi, cầu thang và ban công bằng gạch đỏ kiên cố.
Vẻ đẹp ma mị hiện tại: Trải qua biến động lịch sử, ngôi nhà bị bỏ hoang, phần mái ngói đã sập hoàn toàn nhưng các vách tường gạch vẫn hiên ngang đứng vững. Lớp rêu phong xanh rì bám kín các bức tường cổ kết hợp cùng màn sương mù thoắt ẩn thoắt hiện biến nơi đây thành một phế tích mang vẻ đẹp ma mị, kích thích trí tưởng tượng của các phượt thủ.
4. Miếu cổ Vọng Tiên Cung: Nét tâm linh ẩn mình
Nằm ẩn sâu gần khu vực Nhà đỏ Tài Soỏng là một phát hiện khảo cổ học vô cùng bất ngờ vào năm 2012: Miếu cổ Vọng Tiên Cung.
Lịch sử hình thành: Miếu được xây dựng vào năm 1939 (cùng thời điểm với biệt thự Pháp). Ngôi miếu nhỏ rộng hơn 20m² có thế tọa sơn rất đẹp. Khắp mặt trong và ngoài miếu đều chạm khắc các bức hoành phi, câu đối bằng chữ Hán cổ.
Ý nghĩa văn hóa: Chữ “Vọng Tiên Cung” mang ý nghĩa là nơi ngóng nhìn về cung tiên. Bên trong thờ một vị nữ thần với dòng chữ “Tiên trung nữ”. Ngôi miếu chính là bằng chứng cho đời sống tâm linh, mong cầu sự bình an, che chở của những phu mỏ và cư dân bản địa trong giai đoạn khai thác khoáng sản đầy khắc nghiệt dưới thời thuộc Pháp. Đến nay miếu đã được trùng tu để phục vụ du lịch tâm linh.
5. Cột phát thanh truyền hình VOV: “Hải đăng thông tin” trên đỉnh trời
Đứng từ bất kỳ góc nào dưới chân núi Phja Oắc nhìn lên, bạn đều thấy một ngọn tháp thép vươn thẳng lên bầu trời. Đó là Trạm phát sóng FM Phia Oắc của Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV).
Trạm được khởi công xây dựng từ năm 2007 tại cao độ 1.931m nhằm mục đích đưa tiếng nói của Đảng và Nhà nước vượt núi thung đến với đồng bào các dân tộc thiểu số vùng sâu, vùng xa, biên giới Đông Bắc.
Việc xây dựng cột phát sóng cao hơn 70m trên đỉnh núi quanh năm mây mù vô cùng gian nan. Vì là điểm cao nhất vùng, trạm phát sóng thường xuyên trở thành mục tiêu tấn công của các tia sét lớn khi có dông bão (được mệnh danh là nơi đối mặt với “Thiên lôi”). Các kỹ sư cắm bản phải vượt qua cái lạnh thấu xương, độ ẩm làm rỉ sét máy móc để giữ vững dòng chảy thông tin.
Cột mốc nâng cấp hiện đại (2025): Vào tháng 8/2025, Đài Tiếng nói Việt Nam đã chính thức khánh thành dự án nâng cấp toàn diện trạm. Trạm được đầu tư hệ thống cột ăng-ten tự đứng 75m kiên cố cùng 4 máy phát sóng FM công suất cực lớn 30kW, giúp phủ sóng chất lượng cao 100% tỉnh Cao Bằng và lan tỏa sang các tỉnh biên giới lân cận.