Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó thuộc địa phận xã Trường Hà, tỉnh Cao Bằng, cách trung tâm tỉnh 52km về phía Bắc, là nơi núi non hùng vĩ, sơn thủy hữu tình, với tổng diện tích trên 295ha, trên 50 điểm di tích tạo nên một quần thể du lịch về nguồn hấp dẫn.

Vào ngày 28/01/1941, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã đặt bước chân đầu tiên trở về Pác Bó - Cao Bằng, trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng Việt Nam sau ba mươi năm bôn ba tìm đường cứu nước. Đây là một trong những Khu di tích quan trọng trong hệ thống các di tích, bảo tàng lưu niệm liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng thời kỳ 1941 - 1945.

Đến đây, du khách sẽ được tham quan những điểm di tích có ý nghĩa lịch sử vô cùng quan trọng như: Cột mốc biên giới Việt - Trung số 108; suối Lê Nin, núi Các Mác; hang Cốc Bó; bộ bàn ghế đá - nơi Bác viết nhiều tài liệu tuyên truyền cách mạng, dịch cuốn Lịch sử Đảng…; cụm di tích lán Khuổi Nặm - nơi diễn ra Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 8, nơi ra đời tờ báo Việt Nam Độc lập (cơ quan ngôn luận của Mặt trận Việt Minh)… tất cả các địa danh thiêng liêng đó đã đi vào lịch sử, vào tiềm thức của mỗi người dân Việt Nam.

* Các điểm di tích:

1. Tuyến đường Hồ Chí Minh

Đường HCM là một trong 4 tuyến đường huyết mạch chạy dọc đất nước và cũng là tuyến đường duy nhất trên lãnh thổ Việt Nam mang tên của Chủ tịch HCM vĩ đại. Tuyến đường HCM đoạn Pác Bó – Cao Bằng bắt nguồn từ Km0+00 (trước nhà tưởng niệm Khu di tích lịch sử Pác Bó) đến Km10+500, với tổng chiều dài khoảng 10,118 km.

2. Đền thờ Hồ Chí Minh

Nhà tưởng niệm - Đền thờ Hồ Chí Minh nằm trong Khu di tích Quốc gia Đặc biệt Pác Bó, được khởi công ngày 19/05/2010 và khánh thành ngày 19/05/2011. Ngôi đền thể hiện tình cảm và nguyện vọng của nhân dân cả nước và đặc biệt là nhân dân các dân tộc tỉnh Cao Bằng đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh muôn vàn kính yêu. Đền thờ Bác được xây dựng tại vị trí trung tâm vùng đất thiêng Pác Bó, nơi có cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, sinh khí ngàn năm hội tụ với kiến trúc độc đáo được kết hợp hài hòa giữa đặc trưng kiến trúc truyền thống Cao Bằng với nét kiến trúc hiện đại, tạo cảm giác uy nghi nhưng vẫn gần gũi giản dị.

Bên trong Đền thờ Bác, đặt nơi trang trọng nhất ở gian chính điện là bức tượng toàn thân Bác Hồ với dáng ngồi thanh thản. Bên trên là dòng chữ Hồng Nhật Cao Minh (mặt trời đỏ từ trên cao chiếu sáng). Bên trái bức tượng khắc bài thơ tứ tuyệt của Bác: “Non xa xa, nước xa xa/Nào phải thênh thang mới gọi là/Đây suối Lê-nin, kia núi Mác/Hai tay xây dựng một sơn hà”. Trên 4 bức tường của đền thờ là những bức phù điêu khắc họa trên đá tái hiện lại toàn bộ cuộc đời hoạt động cách mạng của Bác từ khi Người trở về nước ngày 08/02/1941, đến ngày giành được độc lập dân tộc, tháng 08/1945.

3. Di tích khu vực đầu nguồn Khuổi Nậm, Bó Bầm 

Di tích khu vực đầu nguồn Khuổi Nậm, Bó Bầm thuộc xã Trường Hà, tỉnh Cao Bằng, sát biên giới với Trung Quốc. Đây là khu di tích gồm nhiều điểm di tích gắn với một thời kỳ lịch sử đặc biệt quan trọng trong cuộc đời hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh và cách mạng Việt Nam những năm 1941- 1945, thời kỳ chuẩn bị Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước.

Cụm di tích đầu nguồn:

- Hang Cốc Bó (tiếng Nùng có nghĩa là “đầu nguồn”) rộng khoảng 80m2, cửa hang chỉ một người đi vừa. Đây là nơi Bác và các đồng chí cán bộ cách mạng ở từ ngày 08/02/1941 đến trung tuần tháng 3 năm 1941. Trong hang hiện còn một bộ bàn ghế mà Bác đã từng ngồi làm việc với các cán bộ cách mạng và dịch các tài liệu quan trọng.

-  Nền nhà ông Lý Quốc Súng: là ngôi nhà Bác Hồ đã ở khi mới trở về Tổ quốc chỉ đạo cách mạng (từ ngày 28 tháng 01 đến ngày 07/02/1941). Ngôi nhà này được xây dựng khoảng năm 1937, theo kiểu nhà sàn ở địa phương.

-   Hang Lũng Lạn: là nơi Bác ở và làm việc trong khoảng cuối tháng 3 năm 1941. Hang rộng khoảng 50m2.

-  Hang Ngườm Vài: tại đây, năm 1941, Bác trực tiếp dự và hướng dẫn và kết nạp Đảng cho đồng chí Nông Thị Trưng. Hang rộng khoảng 80m2.

-   Suối Lê Nin: thời gian ở Pác Bó, Bác thường ngồi câu cá ở suối này. Đến nay, di tích vẫn giữ được cảnh quan tương đối nguyên vẹn.

-   Nền nhà ông La Thanh: là cơ sở cách mạng quan trọng thời kỳ tiền khởi nghĩa. Đây là nơi đón tiếp các đại biểu toàn quốc về dự Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 8. Hiện nay, di tích chỉ còn lại nền nhà cũ, diện tích rộng 131m2, đã được cắm bia giới thiệu di tích.

-   Cột mốc 108: nay là cột mốc số 675, là một trong 314 cột mốc biên giới Việt - Trung xưa, được làm bằng đá tảng nguyên khối, hình bầu dục, cao khoảng 70cm, bên trên khắc nội dung bằng tiếng Trung và tiếng Pháp.

-   Khu ruộng Goọc Mu: vốn là một xóm trong thôn Pác Bó; sau khi thực hiện chính sách quy hoạch lại khu cư trú để thành lập hợp tác xã nông nghiệp, xóm Goọc Mu được chuyển về trung tâm Pác Bó. Tại địa điểm Goọc Mu, năm 1940, nhân dân thôn Pác Bó đã từng vào đây cắt máu ăn thề, nguyện suốt đời đi theo cách mạng.

Cụm di tích Khuổi Nậm:

-   Lán Khuổi Nậm: là nơi Bác ở lâu nhất. Ngoài ra, để đảm bảo an toàn cho Bác, các đồng chí cán bộ đã làm thêm cho Người hai lán nữa (lán Khuổi Nặm II và III). Lán Khuổi Nặm có địa thế rất thuận lợi, nằm ngay ở cửa rừng, được che kín, nhìn bên ngoài vào không phát hiện được, nhưng ở bên trong quan sát ra thì rất rõ, khi có động tĩnh có thể rút lui, ngược dòng Khuổi Nặm qua mốc 109 sang Trung Quốc an toàn. Lán được dựng theo kiểu nhà sàn dân tộc, với 2 gian nhỏ, có diện tích khoảng 12m2. Lán hiện nay mới được trùng tu lại trong khoảng thời gian gần đây.

-   Hang Slí Điếng và hang Diêm Tiêu: là địa điểm được Bác sử dụng làm hòm thư bí mật, giai đoạn 1941 - 1945.

Cụm di tích Bó Bầm:

-  Nhà ông Dương Văn Đình: là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh thường xuyên nói chuyện, về cuộc sống của nhân dân, nỗi khổ của người dân mất nước, tuyên truyền về cách mạng.

-  Núi Các Mác, suối Lê Nin, hang Đầu Hổ: là nơi nhân dân Cao Bằng đã tổ chức lễ truy điệu Bác (tháng 9 năm 1969).

Khu vực có sự đa dạng địa hình với địa hình karst dạng khối hòa tan ăn mòn cùng với các bề mặt sườn bóc mòn vật liệu, đồng thời ranh giới giữa chúng là đứt gãy có phương á vĩ tuyến và TB-ĐN. Núi Các Mác dạng khối sắc cạnh kéo dài theo phương TB-ĐN. Do quá trình hòa tan ăn mòn các khe nứt ở giai đoạn Tân kiến tạo nên chưa tạo ra dạng địa hình đỉnh lũng điển hình mà chỉ tồn tại các đỉnh núi khá thưa dạng nón, dạng tù liên kết trên các mức yên ngựa rất cao, bên dưới là móng đá vôi kéo dài dạng trường lũy theo phương 1200. Như vậy cảnh quan karst tại đây được cho là rất non trẻ và còn sơ khai. Ngược lại, về phía Nam và ĐN là dải đồi bóc mòn mềm thoải trên các đá sét bột phong hóa mạnh kéo dài cùng phương cấu trúc. Phía dưới dải núi đá vôi phía B-ĐB và dải đồi lục nguyên phía N-TN là một bề mặt thung lũng rộng lớn kéo dài phương 1150 với các tích tụ sườn tích, lở tích và phong hóa terarosa, về mặt hình thái thung lũng có dạng hình túi.

Khu Di tích Pác Bó được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012.

4. Khu trung tâm di tích Pác Bó

Khu trung tâm di tích Pác Bó gồm có các công trình:

-  Đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh và sân quảng trường: được xây dựng theo mô hình nhà sàn dân tộc, nằm trên dãy Linh Sơn, thuộc khu di tích Pác Bó, khánh thành năm 2011.

-   Khu ruộng Nà Chang: có diện tích khoảng 5000m2,là nơi mít tinh đón Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm và nói chuyện với nhân dân Pác Bó ngày 20/2/1961.

-   Các công trình: nhà trưng bày, nhà đón tiếp.

Nằm trong quần thể khu di tích Pác Bó đã được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012.